Architektura
Zabytki architektury
O bogatej historii ?Klucza Muszyńskiego" świadczą zbiory muzeum regionalnego oraz liczne zabytki.
Ruiny zamku usytuowane na stromym wzgórzu popularnie nazwanym Basztą. Zamek powstał ok. 1390 r. i miał za zadanie bronić granicy i szlaków handlowych oraz pełnić funkcję komory celnej. Był rezydencją starostów biskupiego "państwa muszyńskiego" do 1474 roku, kiedy to został zniszczony podczas najazdu na Polskę króla węgierskiego Macieja Korwina. Odbudowany w stylu renesansowym przez Węgrów (nakazem traktatu z 1474 roku zawartego w Starej Wsi). Od tego momentu pełnił wyłącznie funkcję strażnicy. Wraz z rozwojem techniki wojskowej ranga zamku stopniowo malała, w okresie rozbiorów nastąpiła jego całkowita degradacja. Do dzisiaj zachowały się fragmenty murów od strony południowej, sterczyna ściany graniastej wieży, zabezpieczone resztki sklepienia oraz mury wieży zamkowej. Na kamiennym postumencie figura Najświętszej Marii Panny, ufundowana przez parafian w 1979 r. Jest to już druga figura ustawiona w tym miejscu, pierwsza pochodziła z 1936 r.
Dwór Starostów przy ul. Kity powstał na przełomie XVIII i XIX w. Przebudowany na początku XX w. (dobudówka wschodnia i weranda). Jest budynkiem parterowym na planie prostokąta, murowanym, z szeroki frontem. Dach czterospadowy, kryty gontem z wysuniętym okapem. Od strony ulicy i podwórka widoczne są oszklone ganki, a od północy weranda.
Kordegarda przy ul Kity. Pierwszą wzmiankę o tym budynku spotkać można w inwentarzach Klucza Muszyńskiego z 1732 roku. Obecnie istniejąca kordegarda wystawiona w miejscu dawnej, pochodzi z przełomu XVIII i XIX w. Jest to budynek parterowy, murowany i otynkowany. Czterospadowy dach z wysuniętym okapem i lukarnami w poddaszu, kryty czerwoną dachówką. Od frontu widoczny ganek z dachem dwuspadowym.
Zabytkowy zespół szeregowej mieszczańskiej zabudowy mieszkalnej przy ul. Kościelnej pochodzi w większości z przełomu XIX i XX w. Na uwagę zasługują budynki o numerach 7, 18, 41, 46, 49, 51, 54, 55, 57, 59, 61, 75. Domy ustawione są w jednej linii równolegle do ulicy. Charakterystycznym elementem architektonicznym, są drewniane bramy w elewacji frontowej z półkolistym nadprożem. Na szczególną uwagę zasługuje dom z nr 7, w którym mieściła się prawdopodobnie w 1770 roku kwatera konfederatów barskich.
Kapliczka św. Jana Nepomucena ustawiona w północnej części Rynku, została zbudowana na przełomie XVIII i XIX wieku w stylu klasycystycznym. Dach namiotowy kryty blachą wieńczy kopułka z krzyżem. W ścianie frontowej znajduje się metalowa bramka z herbem Muszyny, a w ścianach bocznych oszklone półkoliste okna. Kapliczka na początku XX w. pełniła funkcję ołtarza w czasie obchodów Święta Bożego Ciała.
Kapliczka św. Floriana usytuowana w południowej części Rynku powstała na przełomie XVIII i XIX w., prawdopodobnie po wielkim pożarze w 1763 r. Zbudowana jest w stylu klasycystycznym na planie kwadratu. Dach namiotowy kryty blachą wieńczy cebulasta kopułka z krzyżem. Murowane i otynkowane ściany zdobią półkoliste arkady, zastawione drewnianymi bramkami. Wewnątrz polichromowana rzeźba św. Floriana z XVIII wieku. Kapliczka na początku XX w. pełniła funkcję ołtarza w czasie obchodów Święta Bożego Ciała. Od 1997 r. w kapliczce urządzana jest szopka.
Kościół p.w. św. Józefa Oblubieńca. Wjazdu do miasteczka strzeże biała, wysmukła budowla otoczona kamiennym murem. Została wzniesiona w latach 1676-1728 z kamienia i cegły, a następnie otynkowana. Ściany zewnętrzne podzielone pilastrami, nad nimi przebiega gzyms konsolkowy. Dobrze widoczne otwory strzelnicze oraz nietypowe usytuowanie - w przewężeniu doliny Muszynki, świadczą o charakterze obronnym obiektu. Nie jest to jednak zamek. Kolejny szczegół architektoniczny - nad dwuspadowym dachem wznosząca się barokowa wieżyczka na sygnaturkę z latarnią i baniastym Chełmem zakończona łacińskim krzyżem - wskazuje nam, że jest to kościół. Mimo, że niegdyś mógł odstraszać nieproszonych gości, dzisiaj przyjaźnie wita przyjeżdżających szosą z kierunku Krynicy. Oświetlony nocą robi imponujące wrażenie. Świątynia pierwotnie postawiona na planie krzyża, jednak powodzie w XVIII i XIX wieku zniszczyły prawe i lewe skrzydło, jednonawowa z czteroprzęsłową nawą zakończoną węższym, zamkniętym półkoliście prezbiterium. Elewację zewnętrzną zwieńcza trójkątny przyczółek, a pod nim zachęcający do wejścia zabytkowy portal. Wewnątrz sklepienia krzyżowe na gurtach przechodzące w przyścienne filary zakończone gzymsem. Na ścianach polichromia autorstwa J. S. Steca odnowiona na Jubileusz 2000-lecia Chrześcijaństwa. Przed prezbiterium barokowa belka tęczowa ze sceną ukrzyżowania. Główny ołtarz klasycystyczny z rzeźbą Matki Bożej z Dzieciątkiem z ok. 1470 r. zasłanianą barokowym obrazem patrona kościoła - św. Józefa. Na ołtarzu ustawione renesansowe tabernakulum w kształcie świątyni jerozolimskiej, ozdobione płaskorzeźbą zwiastowania. W antependium kurdybany, przywiezione przez hetmana Jabłonowskiego, wracającego po wiktorii wiedeńskiej w 1683 r. Po obu stronach prezbiterium wczesnobarokowe ołtarze, w prawym (od strony wejścia) obraz św. Jana Chrzciciela, w lewym obraz śmierci św. Józefa. Po obu stronach nawy głównej sześć kolejnych ołtarzy. Bliższe ołtarza głównego - późnobarokowe z obrazami, po prawej stronieśw. Sebastiana, po lewej Najświętszego Serca Pana Jezusa, który stanowi zasłonę dla wizerunku Matki Bożej Wspomożenia Wiernych, w antypendium obu ołtarzy kurdybany; środkowe - rokokowe z obrazami św. Antoniego i Matki Bożej Różańcowej; bliższe wejścia - późnobarokowe z obrazami Ukrzyżowania Pana Jezusa i św. Teresy z Avila. Pod tęczą późnobarokową chrzcielnica, podtrzymywana przez dwa anioły, za chrzcielnicą zaplecek z obrazem Chrztu Pana Jezusa w Jordanie. Po drugie stronie nawy późnobarokowa ambona, bogato zdobiona liśćmi akantu, zwieńczona figurką św. Michała Archanioła, ważącego ludzkie czyny. Poniżej, w niszach, figurki ewangelistów, kosz ambony ozdobiony jest trzema wizerunkami nauczającego Jezusa. Na ścianach obrazy św. Marii Magdaleny i św. Anny Samotrzeciej oraz stacje Drogi Krzyżowej. Nad wejściem witraż przedstawiający św. Józefa.
W kaplicy bocznej neogotycki ołtarz z obrazem Jezusa Miłosiernego, relikwiarz św. Faustyny, cztery obrazy ewangelistów oraz figurki św. Otylii i św. Jadwigi Śląskiej, obie z ok. 1470 r. Figurki wraz z rzeźbą Matki Bożej przywędrowały z Wawelu. W zakrystii obrazy Bp Piotra Gembickiego - fundatora kościoła oraz Bp Andrzeja Załuskiego - konsekratora świątyni. W obwodzie muru dzwonnica z 1803 r. w kształcie arkady, z trzema dzwonami oraz kapliczka z przełomu XVIII i XIX w. z rzeźbą Chrystusa przy słupie wykonana w stylu barokowo-ludowym.
Dawna plebania z pierwszej połowy XIX wieku. Budynek murowany, z dachem czterospadowym krytym blachą. Od frontu widoczny ganek na dwóch słupach. W piwnicach zachowała się stara studnia, a w obejściu stodoła i szopa.
Cmentarz parafialny powstał w XVIII w. Widoczne są ślady starych mogił oraz kamienne i betonowe nagrobki z XIX i XX w. Grób Zygmunta Medweckiego, powstańca z 1863 r. i sybiraka. Mogiła żołnierzy z I Wojny Światowej. Pomnik ku czci ofiar II Wojny światowej. Na zboczu znajduje się klasycystyczna kaplica z XIX w., z grobami rodziny Krynickich.
Małopolski Szlak Architektury Drewnianej:
Drewniana Cerkiew p.w. św. Jakuba Młodszego Apostoła w Powroźniku zbudowana prawdopodobnie w latach 1604-1606. Wewnątrz zachowany został wystrój cerkiewny z najstarszymi a zarazem najbardziej cennymi zabytkami tej sztuki na obszarze dawnego ?klucza muszyńskiego". W zakrystii niezwykle dziś rzadko spotykana polichromia figuralna z 1637 r. Ikonostas z XVII w. wykorzystany częściowo jako tyło barokowego ołtarza głównego, w którym znajduje się ikona Matka Boża z Dzieciątkiem również z XVII w. Pozostałe ikony umieszczone na bocznych ołtarzach mają także unikatową wartość. Do najstarszych zabytków należy rokokowa ambona z 1700 r. i dzwon z 1615 r. Od 1951 r. kościół rzymskokatolicki.
Drewniana Cerkiew p.w. św. Dymitra w Leluchowie z 1861 r. zbudowana w stylu zachodnio-łemkowskim. Wewnątrz polichromia ornamentalna z początku XX w. oraz częściowo zachowane wyposażenie cerkiewne. W dobrym stanie zachował się ikonostas rokokowo-klasycystyczny z ikonami z 1895 r. prawdopodobnie autorstwa Antoniego i Michała Bogdańskich. Zachowały się dwie ikony: Veraicon prawdopodobnie z przełomu XVIII/XIX w. oraz datowana na 1722 rok ikona św. Mikołaja. Z wyposażenia przetrwały także krzyże procesyjne i feretrony. Obecnie kościół rzymskokatolicki p.w. Macierzyństwa Najświętszej Marii Panny. Strych cerkwi wykorzystany jest przez kolonię rozrodczą podkowca małego jednego z gatunków nietoperza najbardziej zagrożonego wyginięciem w Europie. Kolonia liczy ok. 135 osobników i należy do najcenniejszych stanowisk tego typu w Polsce.
Drewniana Cerkiew p.w. św. Michała Archanioła w Dubnem z 1863 r. Wewnątrz zachowane wyposażenie cerkiewne z XIX w. Ikonostas rokokowo-klasycystyczny z sześcioma ikonami z 1895 r. pędzla Antoniego Bogdańskiego. Autor ten oprócz figuralnie przedstawionych świętych: św. Mikołaja, św. Michała, Matki Boskiej z dzieciątkiem, Chrystusa Nauczającego, św. Szczepana i św. Wawrzyńca, namalował również scenę przedstawiającą Chrystusa modlącego się w Ogrójcu. Ikona ta pochodzi z ołtarza zza ikonostasu. Najstarszym zabytkiem cerkwi jest ikona barokowa Ukrzyżowanie i Złożenie do Grobu. Po wysiedleniu ludności łemkowskiej w latach 1945-47, cerkiew została przemianowana na kościół rzymskokatolicki.
Drewniana Cerkiew p.w. św. św. Kosmy i Damiana w Wojkowej z 1792 r. Zbudowana w stylu zachodnio-łemkowskim. Wewnątrz zachowany wystrój cerkiewny. Najstarszym, a zarazem w całości zachowanym zabytkiem, jest rokokowy ikonostas z XVIII w. w typie ikonostasu karpackiego. Jego schemat sprowadza się do pięciu warstw ikon, w dolnej części rozdzielonych Wrotami Carskimi i Diakońskimi. Dolną część ikonostasu tworzą ikony główne (namiestne), kolejny rząd to prazdniki oraz mandylion, powyżej apostołowie, nad którymi znajdują się prorocy i ojcowie kościoła. Pośrodku, pomiędzy nimi znajduje się Chrystus Tronujący. W koronie ikonostasu są patriarchowie. Po wysiedleniu ludności łemkowskiej w latach 1945-47, cerkiew została przemianowana na kościół rzymskokatolicki.
Drewniana Cerkiew p.w. św. Łukasza w Jastrzębiku z pierwszej połowy XIX w. Wewnątrz polichromia ornamentalna z 1806 r. oraz dziewiętnastowieczny ikonostas barokowo-klasycystyczny z osiemnastowiecznymi ikonami. Jedyną dokładnie datowaną ikoną jest Chrystus Dobry Pasterz wykonany w 1775 r. w stylu barokowo-ludowym. Wpływy bizantyjskie w wystroju widoczne są w siedmiu ikonach Deesis z apostołami z połowy XVII w., które znajdują się na parapecie chóru. Obecnie kościół rzymskokatolicki.
Drewniana Cerkiew p.w. św. Dymitra w Szczawniku z 1841r. Wewnątrz wystrój charakterystyczny dla sakralnego greckokatolickiego budownictwa byłego ?klucza muszyńskiego". Większość zabytków pochodzi z XIX w., jednak część ma wcześniejszy rodowód. Późnobarokowy ołtarz boczny z 1729 r. z ikoną Przemienienia Pańskiego i obrazemChrystusa w Grobie. W ołtarzu bogata ornamentyka roślinno-geometryczna. Dzwon z 1707 r. Obrazy ludowe: wotywny z 1854 r. Ukrzyżowanie i ikona św. Barbary z 1867r. Późnobarokowy ikonostas z przełomu XVIII i XIX w. Obecnie kościół rzymskokatolicki.
Drewniana Cerkiew p.w. św. św. Kosmy i Damiana w Miliku. Zbudowana w 1813 r. w stylu zachodniołemkowskim. Wewnątrz polichromia ornamentalna z 1930 r. IkonyOpłakiwanie Chrystusa z 1700 r., Pieta z XVII w. Niekompletny ikonostas rokokowo-klasycystyczny z 1806 r. Feretrony z ludowymi ikonami Chrystusa na Krzyżu z XVIII w. obrazy Trójcy i Matki Boskiej z Dzieciątkiem z XIX w. Obecnie kościół rzymskokatolicki.
Drewniana Cerkiew p.w. św. Dymitra w Złockiem powstała w latach 1867-72 w stylu zachodniołemkowskim. Wewnątrz klasycystyczno-rokokowy ikonostas z II połowy XIX w. oraz polichromia figuralno-ornamentalna z 1873 r. Trzy ołtarze boczne w stylu rokokowym z XIX w. Barokowy krucyfiks. Barokowo-ludowy obraz Chrystusa u słupa pochodzący z XVIII w. Ikona Ukrzyżowanie z 1875 r. oraz św. św. Cyryl i Metody z 1870 r. Chrzcielnica z 1963 r. Od 1951 roku kościół rzymskokatolicki p.w. Narodzenia Najświętszej Marii Panny.
Drewniana Cerkiew p.w. Zaśnięcia Bogurodzicy w Andrzejówce z 1864r. Wewnątrz późnobarokowy ołtarz z XVIII w. Widoczne nikłe ślady malowanego fryzu arkadowego. Niekompletny już dziś ikonostas z XVIII w. Na uwagę zasługują ikony Matki Boskiej i św. Mikołaja. Obecnie kościół rzymskokatolicki p.w. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny.
Murowana Cerkiew p.w. św. Michała Archanioła w Żegiestowie. Zbudowana w latach 1917-1925 na planie krzyża greckiego, w tradycji budownictwa cerkiewnego. Wystrój wnętrza, częściowo neoromański z okresu 1959-1960. Z dawnego wyposażenia pozostały feretrony z ludowymi ikonami Zwiastowania i Ukrzyżowania Chrystusa Pantokrator z 1784 r., kielich barokowy z XVIII w., rzeźbiony lichtarz paschalny z przełomu XVIII i XIX w. oraz obraz Chrystusa w grobie namalowany na blasze. Cerkiew przemianowana na kościół rzymskokatolicki p.w. św. Anny i św. Michała w latach 1946-1947.
